Τι είναι η Άνοια και Γιατί δεν Αποτελεί Φυσιολογικό Μέρος της Γήρανσης

Η άνοια είναι ένας γενικός όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα σύνολο νευρολογικών παθήσεων που επηρεάζουν τον εγκέφαλο και επιδεινώνονται με την πάροδο του χρόνου. Χαρακτηρίζεται από απώλεια της ικανότητας σκέψης, μνήμης και λογικής σε βαθμό που επηρεάζει την καθημερινή ζωή και τις δραστηριότητες του ατόμου. Ορισμένα άτομα με άνοια δυσκολεύονται να ελέγξουν τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά τους, ενώ είναι πιθανές και αλλαγές στην προσωπικότητά τους.

Στο παρελθόν, η άνοια αναφερόταν συχνά ως «γεροντική άνοια» και θεωρούνταν φυσιολογικό μέρος της γήρανσης, πιθανόν επειδή εμφανίζεται συχνότερα σε μεγαλύτερες ηλικίες. Περίπου το ένα τρίτο των ατόμων ηλικίας 85 ετών και άνω μπορεί να παρουσιάσει κάποια μορφή άνοιας. Ωστόσο, η άνοια δεν αποτελεί φυσιολογικό κομμάτι της γήρανσης και δεν αναπτύσσουν όλοι άνοια καθώς μεγαλώνουν. Σε σπάνιες περιπτώσεις, η άνοια μπορεί να εμφανιστεί και στη μέση ηλικία. Η σωστή αξιολόγηση από έναν νευρολόγο με ειδίκευση στην άνοια είναι καθοριστική για τη διάγνωση και τη διαφοροποίηση της νόσου από άλλες καταστάσεις.

Αιτίες και βασικοί τύποι άνοιας

Η άνοια προκύπτει από αλλαγές σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου που προκαλούν δυσλειτουργία των νευρώνων και των συνδέσεών τους. Οι ερευνητές έχουν συσχετίσει συγκεκριμένες εγκεφαλικές αλλαγές με ορισμένες μορφές άνοιας, ωστόσο στις περισσότερες περιπτώσεις τα ακριβή αίτια παραμένουν άγνωστα. Σε μικρό αριθμό ατόμων έχουν εντοπιστεί σπάνιες γενετικές μεταλλάξεις που οδηγούν στην εμφάνιση άνοιας.

Παρότι ορισμένοι άνθρωποι διαγιγνώσκονται γενικά με «άνοια», ο προσδιορισμός του συγκεκριμένου τύπου είναι σημαντικός για τη σωστή θεραπεία και τον μελλοντικό σχεδιασμό. Οι βασικοί τύποι άνοιας περιλαμβάνουν τη νόσο Alzheimer, που είναι η συχνότερη μορφή και συνδέεται με τη συσσώρευση παθολογικών πρωτεϊνών στον εγκέφαλο (πλάκες αμυλοειδούς και δεμάτια ταυ), καθώς και με απώλεια συνδέσεων μεταξύ των νευρικών κυττάρων. Οι αλλαγές αυτές μπορούν να ανιχνευθούν εν ζωή με εξετάσεις PET.

Η μετωποκροταφική άνοια είναι πιο σπάνια και εμφανίζεται συνήθως σε άτομα κάτω των 60 ετών. Οι αλλαγές στον μετωπιαίο λοβό προκαλούν κυρίως διαταραχές συμπεριφοράς, ενώ οι αλλαγές στον κροταφικό λοβό επηρεάζουν τη γλώσσα και τα συναισθήματα. Η άνοια με σωμάτια Lewy χαρακτηρίζεται από προβλήματα σκέψης, κίνησης, συμπεριφοράς και διάθεσης, λόγω εναποθέσεων της πρωτεΐνης α-συνουκλεΐνης στον εγκέφαλο. Η αγγειακή άνοια σχετίζεται με αγγειακές βλάβες, όπως εγκεφαλικά επεισόδια ή βλάβες μικρών αγγείων, και συχνά συνοδεύεται από αλλοιώσεις της λευκής ουσίας του εγκεφάλου που φαίνονται στη μαγνητική τομογραφία.

Υπάρχει επίσης η μικτή άνοια, όπου συνυπάρχουν διαφορετικοί τύποι εγκεφαλικών αλλοιώσεων, όπως χαρακτηριστικά τόσο της νόσου Alzheimer όσο και της αγγειακής άνοιας. Οι επιστήμονες συνεχίζουν να μελετούν πώς και γιατί πολλαπλές μορφές άνοιας μπορούν να εμφανιστούν ταυτόχρονα, ώστε να αναπτύξουν πιο εξατομικευμένες στρατηγικές πρόληψης και θεραπείας.

Άλλες παθήσεις, αναστρέψιμα αίτια και η σημασία της σωστής διάγνωσης

Οι ερευνητές διερευνούν επίσης νέες εγκεφαλικές διαταραχές που συμβάλλουν στην άνοια. Ένα παράδειγμα είναι η LATE (λιμβική επικρατούσα εγκεφαλοπάθεια που σχετίζεται με την ηλικία και την πρωτεΐνη TDP-43), η οποία προκαλεί συμπτώματα παρόμοια με τη νόσο Alzheimer, όπως απώλεια μνήμης, αλλά έχει διαφορετική παθοφυσιολογία. Η LATE αφορά κυρίως άτομα άνω των 80 ετών και προς το παρόν μπορεί να διαγνωστεί μόνο μετά θάνατον μέσω νεκροψίας. Η έρευνα συνεχίζεται ώστε να βρεθούν τρόποι διάγνωσης και θεραπείας της.

Πολλές άλλες παθήσεις μπορούν να προκαλέσουν άνοια ή συμπτώματα που μοιάζουν με άνοια, όπως η νόσος Creutzfeldt-Jakob, η νόσος Huntington, η χρόνια τραυματική εγκεφαλοπάθεια και η άνοια που σχετίζεται με τον HIV. Επιπλέον, υπάρχουν καταστάσεις που προκαλούν συμπτώματα άνοιας και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να αντιμετωπιστούν ή και να αναστραφούν. Σε αυτές περιλαμβάνονται παρενέργειες φαρμάκων, ψυχολογικά προβλήματα όπως άγχος και κατάθλιψη, ανεπάρκειες βιταμινών, χρόνια κατάχρηση αλκοόλ, όγκοι, θρόμβοι ή λοιμώξεις του εγκεφάλου, παραλήρημα, κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις, διαταραχές του θυρεοειδούς, των νεφρών ή του ήπατος, καθώς και ο υδροκέφαλος φυσιολογικής πίεσης.

Εάν παρουσιαστούν σοβαρά προβλήματα μνήμης ή άλλα συμπτώματα που παραπέμπουν σε άνοια, είναι σημαντικό να υπάρξει άμεση επικοινωνία με ιατρό. Η σωστή διάγνωση αποτελεί το κλειδί για την κατάλληλη θεραπεία και την καλύτερη δυνατή αντιμετώπιση, με την καθοδήγηση ενός νευρολόγου με ειδίκευση στην άνοια.